Sebagian Sifat-Sifat Mulia Nabi ﷺ Dalam Kitab Ihya Ulumiddin

Posted on 16 August 2026

Rasulullah ﷺ adalah teladan agung bagi seluruh umat manusia. Allah ﷻ berfirman:

لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا

“Sungguh, telah ada pada (diri) Rasulullah itu suri teladan yang baik bagimu, yaitu bagi orang yang mengharap (rahmat) Allah dan (kedatangan) hari Kiamat dan yang banyak mengingat Allah. (QS Al-Ahzab: 21)

Berikut ini adalah kumpulan sebagian akhlak mulia Rasulullah ﷺ  yang dirangkum oleh Imam al-Ghazali rahihamullah dalam kitab Ihya Ulumiddin. Kami menyajikannya bukan sekadar untuk mengenal keindahan akhlak beliau, tetapi agar kita dapat meneladani dan menerapkannya dalam kehidupan. Sebab, cinta kepada Rasulullah ﷺ tidak cukup hanya diungkapkan dengan lisan, tetapi semestinya dibuktikan dengan mengikuti beliau dalam akhlak dan perilaku. Imam Ghazali menuturkan:

Sebagian ulama mengumpulkan dan mengambil dari berbagai riwayat penjelasan mengenai sejumlah akhlak mulia Rasulullah ﷺ. Mereka berkata:

Rasulullah ﷺ adalah sosok yang paling penyantun, paling berani, paling adil, dan paling menjaga kehormatan. Tangan beliau tidak pernah menyentuh seorang perempuan pun, kecuali hamba sahaya yang berada dalam kepemilikan beliau, atau perempuan yang terikat dalam ikatan pernikahan, atau perempuan yang merupakan mahram beliau.

Kedermawanan Rasulullah ﷺ

Rasulullah ﷺ adalah manusia yang paling dermawan. Tidak pernah ada satu dinar maupun satu dirham yang tersisa di malam hari di sisi beliau. Semua harta yang beliau dapat diberikan kepada yang memerlukan, dan jika masih ada sisanya, sedangkan beliau tidak menemukan orang yang pantas menerimanya sampai malam tiba, maka beliau mencari-cari orang yang pantas menerima dan tidak akan kembali ke rumah sebelum terbebas dari harta tersebut dengan memberikannya kepada orang yang membutuhkan.

Apabila mendapatkan rizki dari Allah, beliau tidak mengambil kecuali sekadar makanan pokok yang cukup untuk kebutuhan satu tahun, bukan makanan mewah melainkan makanan yang paling mudah didapat seperti kurma dan gandum. Harta yang tersisa selain itu, semua disalurkan di jalan Allah ﷻ.

Beliau tidak pernah menolak orang yang meminta padanya. Apabila beliau tidak menemukan sesuatu untuk diberi, maka beliau mengambilnya dari persediaan makanan pokok setahun beliau. Demikianlah beliau selalu mengutamakan orang lain daripada dirinya sendiri, sehingga kerap kali belum genap setahun, persediaan itu telah habis jika tidak ada harta lain yang datang kepada beliau.

Kesederhanaan Nabi ﷺ

Beliau memperbaiki sandal dengan tangannya sendiri. Beliau juga menambal pakaiannya. Beliau membantu pekerjaan keluarganya dan memotong daging bersama mereka. Beliau adalah orang yang paling pemalu. Pandangan beliau tidak tertuju lama pada wajah seseorang. Beliau memenuhi undangan, baik undangan seorang budak maupun orang merdeka.

Beliau menerima hadiah, meskipun hadiah tersebut hanya berupa seteguk susu atau paha seekor kelinci, dan beliau membalas kebaikan orang yang memberikan hadiah tersebut. Beliau Tidak Menyombongkan Diri. Beliau memakan hadiah tersebut, tetapi tidak memakan sedekah.

Beliau tidak merasa enggan memenuhi undangan seorang budak perempuan maupun orang miskin. Beliau marah karena Allah, tetapi tidak marah karena kepentingan dirinya sendiri.

Beliau selalu menegakkan kebenaran, meskipun pelaksanaan kebenaran tersebut dapat mendatangkan kerugian kepada dirinya sendiri ataupun kepada para sahabatnya.

Pernah ditawarkan kepada beliau untuk meminta bantuan kaum musyrik guna menghadapi kaum musyrik lainnya, ketika jumlah kaum muslimin sedikit dan beliau membutuhkan tambahan satu orang saja untuk memperkuat jumlah pasukannya. Namun beliau menolaknya dan berkata:

أَنَا لَا أَنْتَصِرُ بِمُشْرِكٍ

"Aku tidak akan mencari kemenangan dengan bantuan seorang musyrik."

Keadilan Beliau ﷺ

Pernah ditemukan salah seorang sahabat beliau yang termasuk orang-orang utama dan pilihan dalam keadaan terbunuh di tengah kaum Yahudi. Namun beliau tidak menzalimi mereka. Bahkan beliau membayar diyat sahabat tersebut sebanyak seratus ekor unta, padahal para sahabat beliau sendiri sangat membutuhkan bahkan seekor unta saja untuk memperkuat mereka.

Kesederhanaan dalam Makanan

Beliau terkadang mengikatkan batu pada perutnya karena rasa lapar. Pada kesempatan lain beliau memakan apa saja yang tersedia. Beliau tidak menolak makanan yang beliau dapati dan tidak bersikap berlebihan dalam menghindari makanan yang halal.

Jika beliau hanya menemukan kurma tanpa roti, beliau memakannya. Jika beliau menemukan daging panggang, beliau memakannya. Jika beliau menemukan roti dari gandum atau gandum biasa, beliau memakannya. Jika beliau menemukan makanan manis atau madu, beliau memakannya. Jika beliau menemukan susu tanpa roti, beliau mencukupkan diri dengannya. Jika beliau menemukan semangka atau kurma basah, beliau memakannya.

Beliau tidak makan sambil bersandar, dan tidak pula makan di atas meja makan. Beliau tidak pernah kenyang dengan roti gandum selama tiga hari berturut-turut hingga beliau wafat dan bertemu Allah ﷻ. Hal itu beliau lakukan karena lebih mengutamakan orang lain daripada dirinya sendiri, bukan karena beliau tidak memiliki harta dan bukan pula karena kikir.

Beliau memenuhi undangan makan. Beliau menjenguk orang-orang yang sakit dan menghadiri jenazah. Beliau berjalan sendirian di tengah-tengah musuh-musuhnya tanpa pengawal. Beliau adalah orang yang paling rendah hati dan paling tenang, tanpa sedikit pun kesombongan. Beliau adalah orang yang paling jelas dan paling tepat dalam berbicara tanpa memperpanjang pembicaraan. Beliau adalah orang yang paling tampan wajahnya dan paling baik sikapnya ketika bertemu orang lain. Beliau tidak merasa gentar terhadap berbagai urusan dunia.

Pakaian dan Kendaraan Beliau ﷺ

Beliau mengenakan pakaian apa saja yang beliau temukan dan yang halal untuk dipakai. Terkadang beliau memakai kain selendang, terkadang kain burdah Yaman yang memiliki corak, dan terkadang jubah dari wol.

Cincin beliau terbuat dari perak. Beliau mengenakannya pada kelingking tangan kanan, dan terkadang pada kelingking tangan kiri.

Beliau membonceng budaknya atau orang lain di belakang kendaraan beliau. Beliau mengendarai kendaraan yang memungkinkan. Terkadang beliau mengendarai kuda. Terkadang unta. Terkadang bagal berwarna abu-abu. Terkadang keledai. Dan terkadang beliau berjalan kaki tanpa alas kaki, tanpa mengenakan selendang, sorban, maupun peci.

Beliau bahkan menjenguk orang-orang sakit yang berada di ujung kota. Beliau menyukai wewangian dan tidak menyukai bau yang buruk.

Beliau Dekat dengan Orang Miskin

Beliau duduk bersama orang-orang fakir. Beliau makan bersama orang-orang miskin. Beliau memuliakan orang-orang yang memiliki keutamaan berdasarkan akhlak mereka. Beliau berusaha mengambil hati orang-orang yang memiliki kedudukan mulia dengan berbuat baik kepada mereka.

Beliau menyambung hubungan dengan kerabatnya, tetapi tidak mengutamakan mereka atas orang yang lebih utama daripada mereka.

Beliau tidak berlaku kasar kepada seorang pun. Beliau menerima alasan orang yang datang meminta maaf kepadanya. Beliau bercanda, tetapi tidak pernah mengatakan sesuatu kecuali kebenaran. Beliau tertawa, tetapi tidak dengan tertawa terbahak-bahak.

Beliau melihat permainan yang dibolehkan dan tidak mengingkarinya. Beliau pernah berlomba dengan istrinya. Ketika suara-suara mereka terdengar meninggi di hadapan beliau, beliau tetap bersabar.

Kehidupan Rumah Tangga dan Penggunaan Waktu

Beliau memiliki beberapa ekor unta betina dan kambing. Beliau dan keluarganya memperoleh makanan dari susu hewan-hewan tersebut. Beliau juga memiliki para budak laki-laki dan perempuan. Namun beliau tidak melebihkan dirinya atas mereka dalam hal makanan maupun pakaian.

Tidak ada waktu beliau yang berlalu tanpa digunakan untuk amal karena Allah ﷻ atau untuk sesuatu yang memang beliau perlukan untuk mengurus urusan dirinya.Beliau pergi ke kebun-kebun milik para sahabatnya. Beliau tidak merendahkan orang miskin karena kemiskinan atau karena kelemahannya. Beliau juga tidak merasa takut kepada seorang raja karena kekuasaannya. Beliau mengajak orang yang satu dan orang yang lain kepada Allah dengan seruan yang sama, tanpa membedakan mereka karena status dan kedudukannya.

Kesempurnaan Akhlak Rasulullah ﷺ

Allah ﷻ telah menghimpunkan pada diri beliau perjalanan hidup yang mulia dan tata pemerintahan yang sempurna. Padahal beliau adalah seorang yang ummi, tidak membaca dan tidak menulis. Beliau tumbuh di negeri yang dipenuhi kebodohan dan padang-padang gurun. Beliau hidup dalam keadaan miskin dan pernah menggembala kambing. Beliau tumbuh sebagai seorang yatim, tidak memiliki ayah dan tidak pula ibu. Namun Allah ﷻ mengajarkan kepada beliau seluruh akhlak yang mulia, jalan-jalan yang terpuji, berita tentang orang-orang terdahulu dan orang-orang yang datang kemudian, serta segala sesuatu yang di dalamnya terdapat keselamatan dan kemenangan di akhirat, kebahagiaan dan keselamatan di dunia, menunaikan kewajiban, dan meninggalkan perkara-perkara yang tidak diperlukan.

Semoga Allah memberikan taufik kepada kita untuk menaati beliau dalam perkara yang beliau perintahkan dan meneladani beliau dalam segala perbuatan beliau. Aamiin ya rabbal Alamiin. RA^(*)

*Sumber: Ihya Ulumiddin, Imam Ghazali